જમ્મુ-કાશ્મીરના કઠુઆ જિલ્લામાં સેવા નદી પરના હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્રોજેક્ટ કેમ્પસમાં 29 સપ્ટેમ્બરની સાંજે 6.40 વાગ્યે ગોળીબાર થયો. અહીં CISFના જવાનો તૈનાત છે. હેડ કોન્સ્ટેબલ અવધેશ કુમાર સિંહનો સાથીદારો સાથે પોતાના બાળકને કેમ્પસમાં લાવવા બાબતે ઝઘડો થયો હતો. બોલાચાલી બાદ તે ઑપરેશન્સ સેક્શનની ઑફિસમાં ગયો અને પોતાની AK-47 રાઇફલથી સાથીદારો પર ગોળીબાર કર્યો.
ચાર જવાનો ઘાયલ થયા. તેમને નજીકની NHPC હોસ્પિટલમાં લઈ જવાયા, પણ તેમનો જીવ બચી શક્યો નહીં. મૃતકોમાં અસિસ્ટન્ટ કમાન્ડન્ટ અને કંપની કમાન્ડર અંકિત કુમાર પાંડે, સબ-ઇન્સ્પેક્ટર લક્ષ્મણ સિંહ, કોન્સ્ટેબલ મોહમ્મદ રફીક અને સંજીવ કુમારનો સમાવેશ થાય છે. ઘટના બાદ અન્ય જવાનોએ અવધેશ કુમાર સિંહને કાબૂમાં લીધો. પોલીસે તેની ધરપકડ કરી હથિયાર જપ્ત કર્યું છે. CISFએ પણ કોર્ટ ઑફ ઇન્ક્વાયરીનો આદેશ આપ્યો છે.
આ ફેટ્રિસાઇડનો મામલો છે, એટલે કે પોતાના સાથીદારો પર ગોળીબાર કરવાનો. ગૃહ મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ છેલ્લા 5 વર્ષમાં 24 જવાનોએ ફેટ્રિસાઇડ કર્યું છે. 2019થી 2025 વચ્ચે 1016 જવાન આત્મહત્યા કરી ચૂક્યા છે. CAPFમાં આવી સ્થિતિ કેમ છે, તેની તપાસમાં કેટલાક મુદ્દા સામે આવે છે.
જવાન ઓછા, ડ્યુટી વધારે: CAPF અને આસામ રાઇફલ્સમાં 93,139 પદો ખાલી છે. CISFના પૂર્વ ADG એચ.આર. સિંહના જણાવ્યા મુજબ પદો ખાલી હોવાથી જવાનો પર ડ્યુટીનો વધારાનો બોજ છે. 2ને બદલે 4 કલાક ડ્યુટી કરવી પડે તો ઊંઘ પૂરી થતી નથી અને તેની અસર માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પડે છે. ડ્યુટીનો સમય પણ નક્કી હોતો નથી.
BSFના ઉદાહરણથી સમજીએ તો ત્યાં 6-6 કલાકની બે શિફ્ટ હોય છે. પહેલી શિફ્ટ સવારે 6થી બપોરે 12 અને બીજી સાંજે 6થી રાત્રે 12 વાગ્યા સુધી. સવારે 6 વાગ્યે ડ્યુટી પર જનાર જવાનને સવારે 4 કે સાડા 4 વાગ્યે ઉઠવું પડે. ન્હાવા-ધોવા, નાસ્તો, હથિયાર લેવા અને પરિવાર સાથે થોડી મિનિટો વાત કરવાની હોય, કારણ કે ફોન સાથે લઈ જવાતો નથી. ઓછામાં ઓછી 15 મિનિટ પહેલાં કેમ્પથી બોર્ડર આઉટ પોસ્ટ માટે નીકળવું પડે. 12 વાગ્યે ડ્યુટી પૂરી થયા પછી જવાનો કેમ્પમાં પાછા ફરે, હથિયાર જમા કરાવે, જમે, થોડીવાર પરિવાર સાથે વાત કરે. પછી સાંજની શિફ્ટ પહેલાં કેમ્પમાં નિભાવણીનું કામ કરવું પડે, કારણ કે કેમ્પમાં નાગરિકોની એન્ટ્રી નથી. આખું નિભાવણી કામ જવાનોએ જ કરવું પડે. એવામાં બે શિફ્ટ મળીને જવાન માંડ 5 કલાક સૂઈ શકે છે.
રજાનો નિયમ છે, પણ જરૂરિયાતના સમયે મળતી નથી: જવાનોને જરૂરિયાતના સમયે હંમેશાં માંડ રજા મળે છે. ઘરમાં બીમારી, બાળકોની પરેશાની કે કોઈ જરૂરી કામ હોય તો પણ ઘણીવાર ટાળવું પડે છે. તહેવારોમાં પણ ઘણા જવાનો ઘર જઈ શકતા નથી.
CRPFમાં તૈનાત ઉત્તર પ્રદેશના જવાન વિનીત સિંહે 5 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ મણિપુરમાં કેમ્પમાં પોતાને ગોળી મારી લીધી હતી. તેમની પત્ની નેહા સિંહ જણાવે છે, “મારા પતિને રજા મળી રહી નહોતી. ટ્રેનિંગની સાથે તેમની ડ્યુટી પણ ચાલી રહી હતી. ઘણા દિવસોથી તાવ હતો. તેઓ સૂઈ શકતા નહોતા. રાત્રે 2 વાગ્યે સૂતા, સવારે 4 વાગ્યે ઉઠી જતા. અચાનક મને તેમના મૃત્યુના સમાચાર મળ્યા. તેઓ આત્મહત્યા કરી શકે નહીં. હું સાચું જાણવા માગું છું કે તેમની સાથે થયું શું હતું.”
ગૃહ મંત્રાલયે ડિસેમ્બર 2025માં લોકસભામાં જણાવ્યું હતું કે ફીલ્ડમાં તૈનાત CAPF જવાનોને વર્ષમાં 60 દિવસની અર્ન લીવ અને 15 દિવસની કેઝ્યુઅલ લીવ મળે છે. જોકે રજાની જોગવાઈ હોવી અને જરૂરિયાતના સમયે રજા મળી શકવી, બંને અલગ બાબતો છે. મંત્રાલયની ટાસ્ક ફોર્સે પણ રજા સાથે જોડાયેલી પરેશાનીઓને જવાનોમાં તણાવનું કારણ ગણાવ્યું હતું.
એક્સ પેરામિલિટરી ફોર્સિસ વેલફેર અસોસિયેશનના જનરલ સેક્રેટરી રણવીર સિંહના જણાવ્યા મુજબ ઘણીવાર ઑફિસરો જવાનોની સમસ્યાને નજરઅંદાજ કરી દે છે. કેટલાક અપશબ્દો પણ કહી દે છે. એવામાં જવાનને ગુસ્સો આવે છે.
ઉકેલ તરીકે ખાલી પદો ભરવા, જ્યાં કામ વધારે છે ત્યાં જવાનોની સંખ્યા વધારવી, ડ્યુટી સાથે આરામનો સમય નક્કી કરવો અને જવાનોને સમય પર રજા આપવી જરૂરી છે. રજા ન મળે તો કારણ જણાવવું જોઈએ અને જવાનને પોતાની વાત રજૂ કરવાની તક મળવી જોઈએ.