નવી દિલ્હીમાં 12 અને 13 સપ્ટેમ્બરના રોજ BRICS સમિટ યોજાવાની છે. આ સમિટ પહેલાં એક મહત્વનો પ્રશ્ન છે: શું BRICS દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં યુએસ ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરશે? ભારત, ચીન અને રશિયા આ મુદ્દામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, પરંતુ ત્રણેય દેશોના વલણ એકસરખાં નથી.
હાલમાં ચર્ચા એવી નાણાકીય વ્યવસ્થા બનાવવાની છે જેમાં ડોલરને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવાને બદલે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ડોલર એકમાત્ર વિકલ્પ ન રહે. ભારત સ્થાનિક ચલણમાં દ્વિપક્ષીય વેપાર અને સરળ ચુકવણી પ્રણાલી ઇચ્છે છે. ચીન યુઆનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મહત્વ આપવા દબાણ કરી રહ્યું છે, જ્યારે રશિયા પહેલેથી જ તેના BRICS વેપારનો નોંધપાત્ર હિસ્સો રાષ્ટ્રીય ચલણમાં કરે છે.
શું છે ડી-ડોલરાઇઝેશન?
સરળ શબ્દોમાં, ડી-ડોલરાઇઝેશન એટલે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, ચુકવણી અને નાણાકીય વ્યવહારોમાં યુએસ ડોલરનો ઉપયોગ ઘટાડવો. આ માટે દેશો પોતાની ચલણોમાં પરસ્પર વેપાર કરી શકે છે, તેમજ અન્ય ચુકવણી પ્રણાલીઓ અને ડિજિટલ ચલણોનો ઉપયોગ વધારી શકાય છે.
ભારત શું ઇચ્છે છે?
આ મુદ્દે ભારતનું વલણ સાવચેત છે. ભારત સ્થાનિક ચલણોમાં દ્વિપક્ષીય વેપાર વધારવા અને ચુકવણી સરળ બનાવવાનું સમર્થન કરે છે, પરંતુ તેનો અર્થ ડોલર સામે ઝુંબેશ નથી. ઓગસ્ટમાં વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પિયુષ ગોયલે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભારત અલગ BRICS ચલણની તરફેણમાં નથી. આમ છતાં, ભારત એવી સિસ્ટમ પર કામ કરી રહ્યું છે જે આંતરરાષ્ટ્રીય ચુકવણીમાં ડોલર-આધારિત મધ્યસ્થીઓની જરૂરિયાત ઘટાડે.
જાન્યુઆરીમાં રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, ભારતીય રિઝર્વ બેંકે BRICS દેશોની સત્તાવાર ડિજિટલ ચલણોને જોડવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ ઓગસ્ટમાં જણાવ્યું હતું કે BRICS દેશો તેમની ઝડપી ચુકવણી પ્રણાલીઓ અને સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ ચલણોને જોડવાની શક્યતા પર ચર્ચા કરી રહ્યા છે. મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ક્રોસ-બોર્ડર ચુકવણી સસ્તી અને ઝડપી બનાવવાનો છે.
અમેરિકા BRICS પર નજર કેમ રાખે છે?
અમેરિકા BRICS ના વિકાસ પર નજર રાખે છે, કારણ કે જો આ દેશો સ્થાનિક ચલણોમાં મોટા પાયે વેપાર કરશે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં યુએસ નાણાકીય વ્યવસ્થાની ભૂમિકા ઘટી શકે છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વારંવાર BRICS દેશોને ડોલરના વિકલ્પ સામે ચેતવણી આપી છે. ભારત પણ યુએસ ડોલરને સીધો પડકારતી કોઈ ઝુંબેશનો ભાગ બનવા નથી માંગતું.
આ સમિટમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ચુકવણી અને સ્થાનિક ચલણોમાં વેપાર વધારવા જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર અમેરિકા સાથેના મજબૂત આર્થિક સંબંધો જાળવીને તેની નાણાકીય સ્વતંત્રતા વધારવાનો છે.