જયપુરમાં રહેતા 40 વર્ષીય એક પિતાએ પોતાના 8 વર્ષના દીકરાને બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોકલવા અંગેની મૂંઝવણ વ્યક્ત કરી છે. તેમણે જણાવ્યું કે, અમારી બંનેની નોકરી એવી છે કે આગામી થોડાં વર્ષોમાં અમારે લાંબા સમય સુધી ઘરથી દૂર રહેવું પડી શકે છે. તેથી અમે દીકરા માટે બોર્ડિંગ સ્કૂલનો વિચાર કરી રહ્યા છીએ. પરિવારજનો કહે છે કે બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં બાળકો આત્મવિશ્વાસ અને શિસ્ત શીખે છે, પરંતુ મારી પત્નીને લાગે છે કે 8-10 વર્ષની ઉંમરે બાળકને માતા-પિતાથી દૂર મોકલવું ભાવનાત્મક રીતે ખૂબ મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. અમે શું કરવું જોઈએ?
આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં જયપુરના સાઇકોલોજિસ્ટ અને ફેમિલી-ચાઇલ્ડ કાઉન્સેલર ડૉ. અમિતા શ્રૃંગીએ કહ્યું કે, સૌથી પહેલા એ સમજવું જરૂરી છે કે આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર બાળકની ઉંમરના આધારે આપી શકાય નહીં. બે બાળકો એક જ ઉંમરના હોય, છતાં તેમની ભાવનાત્મક તૈયારી સંપૂર્ણપણે અલગ હોઈ શકે છે. તેથી પ્રશ્ન એ ન હોવો જોઈએ કે 'બોર્ડિંગ સ્કૂલ માટે યોગ્ય ઉંમર કઈ છે?' પરંતુ એ હોવો જોઈએ કે 'શું મારું બાળક હવે લાંબા સમય સુધી માતા-પિતાથી દૂર રહેવા માટે તૈયાર છે?'
આઠ વર્ષની ઉંમરે બાળક માતા-પિતા પાસેથી મળતા ભાવનાત્મક સહારા પર ઘણો નિર્ભર હોય છે. તે શાળા, મિત્રો અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાં ધીમે-ધીમે સ્વતંત્ર થવાનું શીખી રહ્યું હોય છે. પરંતુ તણાવ, ભય, એકલતા અથવા નિષ્ફળતાનો સામનો કરવામાં માતા-પિતાની હાજરી તેના માટે મહત્વપૂર્ણ રહે છે. બાળકોના આરોગ્ય, પોષણ, શિક્ષણ અને સુરક્ષા પર કામ કરતી સંસ્થા 'યુનિસેફ' 7-10 વર્ષનાં બાળકોને પરિવારથી અલગ કરવાના કિસ્સાઓમાં વિશેષ સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપે છે.
આનો અર્થ એ નથી કે 8 વર્ષના બાળકને બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોકલવું હંમેશાં ખોટું છે. હકીકતમાં, કેટલાક બાળકો નવા વાતાવરણમાં સરળતાથી ભળી જાય છે, ઘરથી દૂર રહેવા માટે ઉત્સાહિત હોય છે અને નિયમિત મળતા રહેવામાં આવે તો સારી રીતે એડજસ્ટ થઈ જાય છે. પરંતુ કેટલાક બાળકોને હોમસિકનેસ (ઘરથી દૂર રહેતી વખતે ઉદાસીનતા), તણાવ, ચિંતા, ઊંઘની સમસ્યા, વારંવાર રડવું અથવા વર્તનમાં બદલાવ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. તેથી નિર્ણય બાળકની 'ઉંમર' જોઈને નહીં, પરંતુ તેની 'તૈયારી' જોઈને લો.
બાળકની ઇચ્છા જાણવી જરૂરી છે. જો માતા-પિતા બંનેની નોકરીને કારણે ઘર પર પૂરતો સમય આપવો મુશ્કેલ હોય, તો બોર્ડિંગ એક વ્યવહારુ વિકલ્પ બની શકે છે. પરંતુ બાળકને એવું લાગવું જોઈએ નહીં કે 'મમ્મી-પપ્પા પાસે મારા માટે સમય નથી, તેથી મને મોકલવામાં આવી રહ્યો છે.' બાળકને ખૂલીને પૂછો કે તે શું ઈચ્છે છે. માત્ર એક વાર નહીં, પરંતુ અલગ-અલગ સમયે તેની સાથે વાતચીત કરો. તેને પૂછો કે બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં રહેવા અંગે તેને કઈ વાતની ખુશી છે અને કઈ વાતનો ડર છે. જો બાળક કહે કે તે ઘરથી દૂર જવા માંગતો નથી, પેરેન્ટ્સથી દૂર થવાના વિચારથી બેચેન થઈ જાય છે, રાત્રે આ વાતને લઈને પરેશાન રહે છે, તો નિર્ણય થોડા સમય માટે મુલતવી રાખવો વધુ સારો છે. જરૂર પડે તો બાળક સાથે કોઈ ચાઇલ્ડ સાઇકોલોજિસ્ટ સાથે વાતચીત પણ કરી શકો છો.
બોર્ડિંગમાં બાળકો રોજિંદા કામો જાતે કરવા, સમયનું પાલન કરવા અને સમૂહમાં રહેવાનું શીખે છે. પરંતુ આત્મનિર્ભરતાની શરૂઆત ઘરેથી જ થાય છે, જેમ કે સમયસર કામ કરવું, પોતાનાં કપડાં વ્યવસ્થિત રાખવાં, સ્કૂલ બેગ તૈયાર કરવી, પોતાનો રૂમ વ્યવસ્થિત રાખવો, પૈસાનું યોગ્ય રીતે સંચાલન કરવું અને નાની સમસ્યાઓનું સમાધાન કરવું. તેથી બાળકને બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોકલતાં પહેલાં તેને આત્મનિર્ભરતા સાથે જોડાયેલી નાની-નાની આદતો શીખવવી જરૂરી છે.
જો બોર્ડિંગ કે હોસ્ટેલમાં મોકલવાનો નિર્ણય કરો છો, તો સ્કૂલની બિલ્ડિંગ, ફી અને પરિણામ કરતાં ત્યાંનું રહેવાનું વાતાવરણ વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ માટે આ પ્રશ્નોના જવાબ જરૂર મેળવો: બાળકની સંભાળ કોણ રાખે છે? રાત્રે કોઈ મુશ્કેલી ઊભી થાય ત્યારે કોનો સંપર્ક કરી શકાય? શાળામાં કાઉન્સેલર છે કે નહીં? બાળકોની ફરિયાદો કેવી રીતે સાંભળવામાં આવે છે? બુલિંગનો સામનો કરવા માટે શું વ્યવસ્થા છે? આ ઉપરાંત શાળામાં જઈને હોસ્ટેલ જુઓ, માત્ર એડમિશન કાઉન્સેલર સાથે જ વાત ન કરો, શક્ય હોય તો વર્તમાન વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના વાલીઓ પાસેથી પણ તેમનો અનુભવ જાણો.