જામનગરમાં ઇન્ડિયન બેંકની રણજીતસાગર રોડ શાખામાં બેંક લોકરમાંથી આશરે 39.48 લાખ રૂપિયાના સોનાના દાગીના નકલી ઘરેણાંથી બદલી નાખવાનો મામલો સામે આવ્યો છે. આ ઘટના પછી એ પ્રશ્ન થાય છે કે બેંક લોકરમાં સામાન ચોરાય કે નુકસાન થાય તો ગ્રાહકને કેટલું વળતર મળે છે. આ માટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)ના નિયમો શું કહે છે, એ સમજવું જરૂરી છે.
જામનગર પોલીસે 3 સપ્ટેમ્બરે બેંકને જાણ કરી કે લોકરમાંથી લાખો રૂપિયાનું સોનું ચોરાઈ શકે છે. બેંકે પોતાના જ્વેલર પાસે લોકરમાં રાખેલા ઘરેણાંની તપાસ કરાવી. તપાસમાં ખબર પડી કે ઘરેણાં પોતાની જગ્યાએ હતા, પણ અસલી નહોતા — તેમની જગ્યાએ નકલી ઘરેણાં મૂકી દેવાયા હતા. લોકરમાં મંગળસૂત્ર, હાર, અંગૂઠી, કાનના બુટ્ટા અને પેન્ડન્ટ સહિત કુલ 342.10 ગ્રામ સોનાના ઘરેણાં હતા.
એફઆઈઆર મુજબ, બેંકના પટાવાળા હસમુખ દિનેશ પરિયાએ વૉલ્ટની ચાવીઓ મેળવી લીધી અને આશરે 39.48 લાખ રૂપિયાના સોનાના ઘરેણાં કાઢીને તેની જગ્યાએ નકલી ઘરેણાં મૂકી દીધા. પોલીસ આ મામલે વધુ તપાસ કરી રહી છે.
બે ચાવીવાળી વ્યવસ્થા કેમ નિષ્ફળ ગઈ?
બેંકના નિયમ મુજબ લોકર વૉલ્ટ ખોલવા બે ચાવીની જરૂર પડે છે. આ બંને ચાવી બે અલગ-અલગ અધિકારીઓ પાસે રહેતી હતી. જામનગર ડિવિઝન પોલીસ સ્ટેશનના જણાવ્યા મુજબ, એક ચાવી બ્રાન્ચ મેનેજર અને બીજી ડેપ્યુટી પાસે રહેતી હતી. પણ જે દિવસે આ ઘટના બની તે દિવસે ડેપ્યુટી રજા પર હતા. એટલે બંને ચાવી બ્રાન્ચ મેનેજર પાસે જ હતી.
પોલીસનું કહેવું છે કે બેંકમાં આશરે 15 વર્ષથી કામ કરતો પટાવાળો આ વ્યવસ્થાથી પરિચિત હતો. તેને ખબર હતી કે ડેપ્યુટી રજા પર હોય ત્યારે બંને ચાવી એક જ અધિકારી પાસે રહે છે. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ ચોરી માટે આ જ તકનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.
અન્ય શહેરોમાં પણ આવા બનાવ બન્યા છે
બેંક લોકરમાંથી ઘરેણાં ગાયબ થવાનો આ પહેલો મામલો નથી. દિલ્હીના કીર્તિ નગરમાં એક મહિલાએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે તેના બેંક લોકરમાંથી આશરે 60 લાખ રૂપિયાના ઘરેણાં ગાયબ થઈ ગયા છે. લખનૌમાં એક શાખામાં ચાર લોકર તોડવામાં આવ્યા હોવાનો અને આશરે 48 લાખ રૂપિયાના સોનાના ઘરેણાં ચોરાયાનો મામલો સામે આવ્યો હતો.
ફરીદાબાદમાં એક ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ અને તેમના પરિવારે બેંક પર લોકરની દેખરેખમાં બેદરકારીનો આરોપ લગાવ્યો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ આશરે એક કિલો સોનું અને ત્રણ કિલો ચાંદીના ઘરેણાં લોકરમાંથી ગાયબ મળ્યા હતા. લખનૌમાં જ આ વર્ષે બીજા એક મામલામાં બેંક લોકરમાંથી આશરે 1.5 કરોડ રૂપિયાના ઘરેણાં ચોરાયાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો. ગ્રાહકે બેંક કર્મચારીઓ પર ચોરીનો આરોપ લગાવ્યો હતો.
બેંક લોકરમાં સામાન રાખવો કેટલો સુરક્ષિત?
અહીં એક મહત્ત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. બેંક લોકર લેવાનો અર્થ એ નથી કે લોકરમાં રાખેલી દરેક વસ્તુ સંપૂર્ણપણે બેંકની જવાબદારી છે. સેબી રજિસ્ટર્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ એડવાઇઝર અને સહજ મનીના સંસ્થાપક અભિષેક કુમારના જણાવ્યા મુજબ, ઘરમાં કીમતી સામાન રાખવાની સરખામણીમાં બેંક લોકર ચોક્કસ સુરક્ષા આપે છે. પણ ગ્રાહકે એ પણ સમજવું જોઈએ કે લોકરની અંદર રાખેલી દરેક વસ્તુનો વીમો બેંક કરતી નથી. આરબીઆઈના સંશોધિત લોકર નિયમો હેઠળ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં બેંકની જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી છે, પણ તેની એક મર્યાદા છે.
ચોરી થાય તો બેંક કેટલા પૈસા આપશે?
જો બેંકની બેદરકારી, આગ, ચોરી કે બેંક કર્મચારીની છેતરપિંડી જેવી સ્થિતિમાં લોકરમાં રાખેલા સામાનને નુકસાન થાય, તો ગ્રાહકને વળતર મળી શકે છે.
આરબીઆઈના નિયમો મુજબ બેંકની જવાબદારી લોકરના વાર્ષિક ભાડાની મર્યાદા સાથે જોડાયેલી છે. ઘણી બેંકોમાં લોકર ભાડું વાર્ષિક ધોરણે લેવાય છે, અને તે રકમના આધારે નુકસાનની ભરપાઈની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી થાય છે.
ગ્રાહકે શું ધ્યાન રાખવું?
લોકરમાં કીમતી દાગીના રાખતા પહેલા બેંક સાથે લોકર કરારની શરતો વાંચી લેવી જોઈએ. દાગીનાની યાદી, તેની તસવીર અને અંદાજિત કિંમતનો રેકોર્ડ પોતાની પાસે રાખવો જોઈએ. લોકરનું વાર્ષિક ભાડું વધારે હોય તો બેંકની ભરપાઈની મર્યાદા પણ વધુ હોઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, દાગીનાનો અલગથી વીમો લેવો એ સૌથી સુરક્ષિત રસ્તો ગણાય છે, કારણ કે બેંકની જવાબદારી મર્યાદિત હોય છે.