આજ પછી આકાશ અને વાતાવરણમાં એક સ્પષ્ટ ફેરફાર જોવા મળશે. સાંજ વહેલી પડવા લાગશે અને રાતો ધીમે ધીમે લાંબી થતી જશે. ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે શું હવે શિયાળો શરૂ થઈ ગયો છે? આ અચાનક થતો હવામાનનો કોઈ જાદુ નથી, પરંતુ સૂર્ય અને પૃથ્વીની ગતિ સાથે જોડાયેલી એક રોમાંચક ખગોળીય ઘટના છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં 'શરદ સમપ્રકાશીય' (September Equinox) કહેવામાં આવે છે.
23 સપ્ટેમ્બરે ખરેખર શું થાય છે? આપણે સૌ જાણીએ છીએ તેમ, પૃથ્વી પોતાની ધરી પર આશરે 23.5 ડિગ્રી નમેલી છે અને આ જ ઝુકાવ સાથે તે સૂર્યની પરિક્રમા કરે છે. પૃથ્વીના આ નમેલા હોવાને કારણે જ આખા વર્ષ દરમિયાન દિવસ અને રાતની લંબાઈમાં ફેરફારો થતા રહે છે. વર્ષમાં માત્ર 2 વાર (માર્ચ અને સપ્ટેમ્બરમાં) સૂર્ય પૃથ્વીના વિષુવવૃત્તની બરાબર ઉપર જોવા મળે છે. આ સ્થિતિને સમપ્રકાશીય કહેવાય છે. 23 સપ્ટેમ્બર પછી સૂર્યનાં સીધાં કિરણો દક્ષિણ ગોળાર્ધ તરફ સરકવા લાગે છે, જેના પરિણામે ભારત સહિત સમગ્ર ઉત્તર ગોળાર્ધમાં દિવસો ટૂંકા અને રાતો લાંબી થવાની શરૂઆત થાય છે.
શું દિવસ અને રાત બરાબર 12 કલાકના હોય છે? લોકમાનસમાં એવી એક સામાન્ય છાપ છે કે 23 સપ્ટેમ્બરે દિવસ અને રાત બરાબર 12 કલાકના હોય છે. પરંતુ વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ આ વાત સંપૂર્ણપણે સચોટ નથી. મોટાભાગના શહેરોમાં દિવસ-રાતનો સમયગાળો લગભગ સમાન હોય છે, છતાં તેમાં થોડી મિનિટોનો તફાવત રહેલો છે. આનું મુખ્ય કારણ પૃથ્વીનું વાતાવરણ છે. વાતાવરણના વક્રીભવનને કારણે સૂર્ય વાસ્તવમાં ઉગે તે પહેલાં જ આપણને દેખાવા લાગે છે, અને આથમી ગયા પછી પણ થોડીવાર સુધી તેનો પ્રકાશ ક્ષિતિજ પર રહે છે. તેથી સમાનતાનો સાચો અનુભવ અલગ-અલગ શહેરોમાં સમપ્રકાશીયના થોડા દિવસો આગળ-પાછળ જોવા મળી શકે છે.
ભારતમાં શિયાળાની શરૂઆત અને હવામાન પર અસર રાતો ભલે લાંબી થવા માંડે, પરંતુ ભારતમાં તાત્કાલિક શિયાળો શરૂ થતો નથી. ભારતનું તાપમાન માત્ર દિવસની લંબાઈ પર નિર્ભર નથી કરતું. અહીં ચોમાસાની વિદાય, પવનની બદલાતી દિશા, સમુદ્રથી અંતર, પશ્ચિમી વિક્ષેપ (Western Disturbances) અને પર્વતીય ભૂપ્રદેશ જેવા ઘણાં પરિબળો તાપમાન પર અસર કરે છે. ઉત્તર ભારતમાં ઓક્ટોબરના બીજા પખવાડિયાથી સવાર-સાંજની ગુલાબી ઠંડીનો અહેસાસ થવા લાગશે, જ્યારે પર્વતીય વિસ્તારોમાં આ ફેરફાર થોડો વહેલો જોવા મળી શકે છે. દક્ષિણ ભારત અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં આ તાપમાનનો ફેરફાર બહુ નહિવત્ જણાશે. આથી, 23 સપ્ટેમ્બરને શિયાળાનું આગમન નહીં, પણ બદલાતી ઋતુનો પ્રથમ ખગોળીય સંકેત ગણવો જોઈએ.
જ્યોતિષ અને ધાર્મિક માન્યતાઓનું ગણિત જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં આ ઘટનાને બે અલગ અલગ રીતે જોવામાં આવે છે. પશ્ચિમી (સયાન) જ્યોતિષ મુજબ, આ સમયે સૂર્ય તુલા રાશિમાં પ્રવેશે છે. તુલા રાશિ સંતુલન દર્શાવે છે, તેથી આ સમયને સંબંધો સુધારવા અને સમજદારીપૂર્વક નિર્ણયો લેવાનો સમય ગણાય છે. જ્યારે આપણું ભારતીય વૈદિક જ્યોતિષ (નિરાયણ પદ્ધતિ) માને છે કે સૂર્ય 23 સપ્ટેમ્બરે તુલા રાશિમાં પ્રવેશતો નથી, પરંતુ તે કન્યા રાશિમાં ભ્રમણ કરી રહ્યો છે. કન્યા રાશિ સ્વાસ્થ્ય, ગણતરી અને દૈનિક આયોજનની રાશિ હોવાથી આ સમય અધૂરા કાર્યો પૂરા કરવા, હિસાબ કરવા અને દિનચર્યા સુધારવા માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે આ ઘટના તમામ રાશિઓ માટે સમાન શુભ કે અશુભ પરિણામો લાવશે.
ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રમાં સપ્ટેમ્બર સમપ્રકાશીય એ દક્ષિણાયનની મધ્યમાં આવે છે, શરૂઆતમાં નહીં. દક્ષિણાયન તો કર્ક સંક્રાંતિથી શરૂ થઈને મકરસંક્રાંતિ સુધી ચાલે છે. અનંત ચતુર્દશી, ભાદરવી પૂનમ કે પિતૃ પક્ષ જેવા મહત્વના પર્વો આ જ સમયગાળામાં આવે છે, પરંતુ તેમની તારીખો ચંદ્ર આધારિત કેલેન્ડર પર નિર્ભર છે, સમપ્રકાશીય પર નહીં. તેથી 23 સપ્ટેમ્બરના દિવસને કોઈ ખાસ પૂજા કે ઉપવાસ માટે ફરજિયાત માનવો યોગ્ય નથી. આ સમય માત્ર પ્રકૃતિના અદભુત ચક્ર અને પ્રકાશ-અંધકારના સંતુલનને સમજવાનો છે.
હવેથી દિવસો ટૂંકા થવાનો આ સિલસિલો ડિસેમ્બરમાં આવતા 'શિયાળુ અયનકાળ' (Winter Solstice) સુધી ચાલુ રહેશે, જ્યારે ઉત્તર ગોળાર્ધ વર્ષનો સૌથી ટૂંકો દિવસ અને સૌથી લાંબી રાતનો અનુભવ કરશે.
ડિસ્ક્લેમર: અહીં આપેલી માહિતી ખગોળીય વિજ્ઞાન, પ્રચલિત માન્યતાઓ અને જ્યોતિષીય ગણતરીઓ પર આધારિત છે. કોઈપણ માહિતી અથવા માન્યતા પર અમલ કરતા પહેલા સંબંધિત ક્ષેત્રના નિષ્ણાતની સલાહ અવશ્ય લેવી.