વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ‘મન કી બાત’ના 138મા એપિસોડમાં આમળાંનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે આ ફળ ભારતીય ઘરોની પરંપરાનો હિસ્સો છે અને આપણા પૂર્વજો પેઢીઓથી તેના ગુણોની ચર્ચા કરતા આવ્યા છે.
આમળું ભારતીય ભોજન, સંસ્કૃતિ અને આયુર્વેદનો અભિન્ન હિસ્સો છે. એક લોકકથા અનુસાર સમુદ્રમંથન દરમિયાન અમૃતનાં ટીપાં ધરતી પર પડ્યાં હતાં અને તેમાંથી આમળાંનું વૃક્ષ ઉત્પન્ન થયું હતું. આ કથા પૌરાણિક છે, પરંતુ પોષણની દૃષ્ટિએ આમળું ખરેખર ખૂબ ગુણકારી ફળ છે.
આમળાંનું વૃક્ષ 65થી 70 વર્ષ સુધી ફળ આપી શકે છે. આ નાનું ફળ પેક્ટિન, એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ અને વિટામિન-Cથી ભરપૂર હોય છે. આરોગ્ય નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, એક આમળાંમાં 3 સંતરા કે 16 કેળાં કરતાં પણ વધુ વિટામિન-C હોય છે. તેથી જ તેને વિટામિન-Cનો પાવરહાઉસ કહેવામાં આવે છે.
દિલ્હીનાં સીનિયર ડાયટિશિયન અમૃતા મિશ્રા પાસેથી જાણીએ કે આમળાંને સુપરફૂડ કેમ કહેવાય છે, તેમાં કયા પોષક તત્વો છે, દિવસમાં કેટલાં આમળાં ખાવાં જોઈએ અને કાચું આમળું કે તેનો રસ — કયું વધુ સારું છે.
આમળાંને સુપરફૂડ કેમ કહેવાય છે?
આમળાંમાં શરીર માટે ફાયદાકારક અનેક પોષક તત્વો અને બાયોએક્ટિવ કમ્પાઉન્ડ્સ હોય છે. તેની સૌથી મોટી ખાસિયત વિટામિન-C છે. તેમાં ફાઇબર, પોલિફેનોલ્સ, ટેનિન્સ અને અનેક પ્રકારના એન્ટીઑક્સિડેન્ટ્સ પણ હોય છે. આ તત્વો શરીરને ફ્રી રેડિકલ્સથી થતા નુકસાનથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.
આમળાંમાં કયા પોષક તત્વો હોય છે?
આમળાંમાં વિટામિન-C સારી માત્રામાં હોય છે. આ ઉપરાંત ફાઇબર, કાર્બોહાઇડ્રેટ, પોટેશિયમ, કેલ્શિયમ, આયર્ન અને મેગ્નેશિયમ જેવા જરૂરી પોષક તત્વો પણ હોય છે. તેમાં પોલિફેનોલ્સ, ફ્લેવોનોઇડ્સ અને ટેનિન્સ જેવા એન્ટીઑક્સિડેન્ટ્સ પણ હોય છે, જે શરીરને ઑક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.
30 દિવસ સુધી દરરોજ એક આમળું ખાવાથી શું થાય?
સૌથી પહેલી અસર પાચનતંત્ર પર પડે છે. આમળાંમાં રહેલું ફાઇબર કબજિયાત ઘટાડવામાં અને પેટ સ્વસ્થ રાખવામાં મદદ કરે છે. વિટામિન-C અને એન્ટીઑક્સિડન્ટ્સ શરીરમાં સોજો અને ઑક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, જેથી કોષોનું રક્ષણ થાય છે. દરરોજ આમળું ખાવાથી શરીરને સતત વિટામિન-C મળે છે, જે રોગપ્રતિકારક શક્તિને ટેકો આપે છે. વિટામિન-C કોલેજન બનાવવા માટે જરૂરી છે અને કોલેજન ત્વચાને સ્વસ્થ તથા લચીલી રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આમળું બ્લડ શુગર અને કોલેસ્ટ્રોલને નિયંત્રણમાં રાખવામાં પણ મદદ કરી શકે છે, તેથી તેને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે.
આમળાં ખાવાની સૌથી સારી રીત કઈ છે?
આમળાં ખાવાની કોઈ એક ‘પરફેક્ટ’ રીત નથી. તે તમે તેને આહારમાં કેટલી સરળતાથી સામેલ કરી શકો તેના પર આધાર રાખે છે. પોષણની દૃષ્ટિએ તાજું કાચું આમળું સૌથી સારું માનવામાં આવે છે. કાચું આમળું ખાવું ન ગમે તો તેનો તાજો રસ પી શકાય છે. આમળાંને સલાડ, ચટણી, અથાણું કે પાવડરના રૂપમાં પણ ખાઈ શકાય છે. તેનો મુરબ્બો અને કેન્ડી પણ બનાવી શકાય છે.
કાચું આમળું કે આમળાંનો રસ — કયું સારું?
બંનેના પોતાના ફાયદા છે, પરંતુ પોષણની દૃષ્ટિએ કાચું આમળું વધુ સારું માનવામાં આવે છે. કારણ કે કાચું આમળું ખાવાથી શરીરને ફાઇબર, વિટામિન-C અને અન્ય પોષક તત્વો કુદરતી સ્વરૂપે મળે છે. આમળાંના રસમાંથી પણ વિટામિન-C અને એન્ટીઑક્સિડન્ટ્સ મળે છે, પરંતુ રસ બનાવતી વખતે ફાઇબરનું પ્રમાણ થોડું ઘટી જાય છે.
આમળું, મુરબ્બો, કેન્ડી કે પાવડર — સૌથી શ્રેષ્ઠ શું?
પોષણની તુલના કરીએ તો તાજું આમળું સૌથી શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે. તેમાં ફાઇબર, વિટામિન-C અને અન્ય પોષક તત્વો કુદરતી સ્વરૂપમાં રહેલા હોય છે. તેના પછી આમળાંનો પાવડર સારો વિકલ્પ છે, કારણ કે તે લાંબા સમય સુધી સંગ્રહિત કરી શકાય છે અને સરળતાથી આહારમાં સામેલ કરી શકાય છે. જોકે સૂકવવા અને પ્રોસેસિંગ દરમિયાન કેટલાક પોષક તત્વોની માત્રા ઘટી શકે છે. આમળાંનો મુરબ્બો અને કેન્ડી સ્વાદની દૃષ્ટિએ લોકપ્રિય છે, પરંતુ તેમાં ઘણીવાર મોટી માત્રામાં ખાંડ ઉમેરવામાં આવે છે, જેનાથી તેનો આરોગ્ય લાભ ઘટી શકે છે.
નિષ્કર્ષ: આમળું સસ્તું, સહેલાઈથી મળતું અને પોષક તત્વોથી ભરપૂર ફળ છે. તેને રોજિંદા આહારમાં સામેલ કરવાથી શરીરને ઘણો ફાયદો થાય છે. જોકે કોઈ પણ આહારમાં વધુ પડતો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ અને કોઈ બીમારી કે દવા ચાલતી હોય તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.