ગુજરાતના ઉત્તર ભાગમાં, રાજસ્થાન સરહદ નજીક, બનાસકાંઠા જિલ્લામાં અરવલ્લી અને આરાસુર પર્વતમાળાઓ વચ્ચે અંબાજી ધામ આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આશરે 480 મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલું આ સ્થળ માત્ર એક ભૌગોલિક સ્થાન નથી; તે કરોડો શ્રદ્ધાળુઓની આસ્થા અને આધ્યાત્મિક ચેતનાનું કેન્દ્ર છે. અહીં પહોંચતાં જ આરાસુરની ટેકરીઓની શાંતિ, ધૂપ-ઘીની સુગંધ અને મંદિરના ઘંટારવ વચ્ચે એક અલગ જ અનુભૂતિ થાય છે.
અંબાજી મંદિરનો સંબંધ ભારતની પ્રાચીન શક્તિપીઠ પરંપરા સાથે ઊંડો છે. પ્રવાસન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર અહીં દેવી ઉપાસનાની પરંપરા વેદકાળ પૂર્વેની (Pre-Vedic) શક્તિ પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલી મનાય છે. સ્થાનિક લોકો આ દેવીને ‘અરાસુરી અંબા’ તરીકે પણ ઓળખે છે, કારણ કે આ તીર્થ આરાસુર ટેકરીઓ પર સ્થિત છે.
પૌરાણિક કથા મુજબ, પ્રજાપતિ દક્ષે એક મહાયજ્ઞનું આયોજન કર્યું, જેમાં તમામ દેવો અને ઋષિઓને આમંત્રણ હતું, પરંતુ ભગવાન શિવને આમંત્રણ નહોતું. પિતાના ઘરે યજ્ઞ હોવાથી માતા સતી, શિવજીની અનિચ્છા છતાં, ત્યાં પહોંચ્યાં. યજ્ઞસ્થળ પર પતિ શિવજી પ્રત્યે પિતાનું અપમાનજનક વલણ જોઈને દુઃખી થયેલાં સતીએ યજ્ઞકુંડની અગ્નિમાં પોતાના દેહનો ત્યાગ કર્યો. આ સમાચાર સાંભળીને ક્રોધિત અને શોકાતુર શિવજી સતીના દેહને ખભે ઉપાડીને બ્રહ્માંડમાં તાંડવ કરવા લાગ્યા. સૃષ્ટિનું સંતુલન બચાવવા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ સુદર્શન ચક્રથી સતીના શરીરના ભાગ કર્યા. જ્યાં જ્યાં સતીના અંગો કે આભૂષણો પડ્યાં, તે સ્થળો ‘શક્તિપીઠ’ તરીકે પૂજાયાં. અંબાજી મંદિર ટ્રસ્ટ અને સ્થાનિક પરંપરા અનુસાર, આ સ્થળે માતા સતીનું ‘હૃદય’ પડ્યું હતું. તેથી અંબાજીને ભારતની 51 શક્તિપીઠોમાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવે છે.
ભારતના મોટાભાગના દેવી મંદિરોમાં દેવીની પથ્થર કે ધાતુની માનવ આકૃતિવાળી મૂર્તિ હોય છે. પરંતુ અંબાજીની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે અહીં ગર્ભગૃહમાં દેવીની કોઈ મૂર્તિ નથી. અહીં શ્રી વીસા યંત્રની પૂજા થાય છે. આ યંત્રને ખુલ્લી આંખે સીધું જોવાની મનાઈ છે. પૂજારીઓ પણ આંખે પાટા બાંધીને અથવા ચોક્કસ ધાર્મિક મર્યાદામાં રહીને યંત્રનો શણગાર અને પૂજા-અર્ચના કરે છે. ચાંદીથી જડેલા દ્વાર અને સુંદર વસ્ત્રાલંકારોથી ગોખની એવી રચના કરવામાં આવે છે કે ભક્તોને મા અંબાની આકૃતિનો સાક્ષાત્કાર થાય. પરંતુ મૂળ પૂજા માત્ર ‘વીસા યંત્ર’ની જ થાય છે.
ભારતીય દેવી ઉપાસના અને સનાતન દર્શનમાં આકાર (મૂર્તિ) કરતાં ‘નિરાકાર’ શક્તિને વધુ સર્વોચ્ચ માનવામાં આવી છે. દેવી કોઈ એક સીમિત આકૃતિમાં બદ્ધ નથી, પરંતુ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં વ્યાપ્ત અદૃશ્ય અને અનંત ઊર્જા છે. યંત્ર એ માત્ર ધાતુ પર દોરેલી ભૂમિતિ નથી, પરંતુ મંત્રો અને દિવ્ય સ્પંદનોનું ભૌતિક સ્વરૂપ છે. અંબાજીમાં ભક્ત માનવ ચહેરાને જોવાની મર્યાદાથી પર જઈને પરમ નિરાકાર શક્તિ સમક્ષ પોતાનું સમર્પણ કરે છે.
અંબાજીની યાત્રા ગબ્બર પર્વતના દર્શન વિના અધૂરી ગણાય છે. મુખ્ય મંદિરથી આશરે 4 કિલોમીટર પશ્ચિમે આવેલી આ પહાડી ધાર્મિક દૃષ્ટિએ અત્યંત પવિત્ર મનાય છે. બનાસકાંઠા જિલ્લા તંત્રના જણાવ્યા અનુસાર ગબ્બર પર્વતને દેવીનું ‘મૂળ આસન’ અને ‘મૂળ સ્થાન’ માનવામાં આવે છે. મહાસતી અંબા અને મહિષાસુરના સંગ્રામ તથા દેવીના પ્રાદુર્ભાવ સાથે પણ આ પર્વત જોડાયેલો છે. ગબ્બર પરના પવિત્ર સ્થળે મા અંબાના દિવ્ય ચરણ ચિહ્નો (પગલાં) આવેલા છે, જેની ભક્તો ભાવપૂર્વક પૂજા કરે છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, બાળ વયે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો મુંડન સંસ્કાર (ચૌલ ક્રિયા) આ જ ગબ્બર પર્વત પર થયો હતો. રાત્રે અહીં ‘અખંડ જ્યોત’ જલતી રહે છે, જેને લઈને ઘણી શ્રદ્ધા અને પરંપરાઓ જોડાયેલી છે.