અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓ વચ્ચે વસેલું મા અંબાજીનું મંદિર જગતભરમાં પ્રસિદ્ધ છે. દર વર્ષે ભાદરવી પૂનમના દિવસે ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર સહિત દેશના અનેક ભાગોમાંથી લાખો ભક્તો પગપાળા યાત્રા કરીને માતાના દર્શન માટે અંબાજી પહોંચે છે. આ પદયાત્રાની પરંપરા ક્યારથી શરૂ થઈ અને તેની પાછળ કઈ માન્યતા છે, તે જાણવું રસપ્રદ છે.
ભાદરવી પૂનમને અંબાજીમાં ખાસ મહત્વ છે. એક માન્યતા મુજબ ભાદરવી પૂનમ પછી તરત જ શ્રાદ્ધ પક્ષ શરૂ થાય છે. શ્રાદ્ધ પક્ષ દરમિયાન માતાજીને ઘરે પધારવાનું આમંત્રણ આપી શકાતું નથી. એટલે ભક્તો શ્રાદ્ધ પક્ષ શરૂ થાય તે પહેલાં ભાદરવી પૂનમે મા અંબાને આમંત્રણ આપવા અંબાજી પહોંચે છે. ભક્તોની ભાવના હોય છે કે નવરાત્રિ દરમિયાન માતાજી તેમના ઘરે, તેમની શેરીમાં અને તેમના શહેરમાં પધારે. આ પ્રાર્થના સાથે વર્ષોથી ચાલતી પરંપરાના કારણે ભક્તો પગપાળા અંબાજી પહોંચે છે અને ત્યાં મેળાનો માહોલ જામે છે.
પદયાત્રાની પરંપરા પાછળ પાટણના રાજા ભીમસિંહ સાથે જોડાયેલી એક લોકવાયકા પણ છે. પાટણના શિહોરીના રાજમાતાના પુત્ર ભીમસિંહને ૫૫ વર્ષની ઉંમરે પણ સંતાન ન હતું. રાજમાતાએ રામસિંહ રાયકા નામના સાધક પાસે સલાહ લીધી. તેમને જણાવવામાં આવ્યું કે તેમની કુળદેવી મા અંબા છે અને માતાજીના આશીર્વાદથી તેમને સંતાનસુખ મળશે. અંબાજીના દર્શન કર્યા પછી ભીમસિંહને પુત્રનો જન્મ થયો હોવાની લોકમાન્યતા છે. ત્યારબાદ ભીમસિંહે સવા વર્ષ સુધી અંબાજીમાં યજ્ઞ કરવા અને ૫૧ ભૂદેવોને જમાડવા માટે આમંત્રણ આપ્યું. ૧૮૪૧ની ભાદરવા સુદ દશમના દિવસે ૫૧ બ્રાહ્મણો એક સંઘ રૂપે અંબાજી જવા નીકળ્યા હતા. આ પ્રથમ પ્રસંગ બાદ ભાદરવી પૂનમે પગપાળા સંઘની પરંપરા આગળ વધી અને આજે તે દેશવ્યાપી બની છે.
ભાદરવા સુદ પૂનમને કોજાગરી પૂનમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ‘કોજાગરી’ શબ્દનો અર્થ છે – કોણ જાગે છે? લોકમાન્યતા પ્રમાણે ભાદરવી પૂનમની પવિત્ર રાત્રે માતાજી પૃથ્વી પર ભક્તોની ભક્તિ અને જાગરણ જોવા નીકળે છે. એવી માન્યતા છે કે માતાજી દરેક ભક્તને પૂછે છે, ‘કોણ જાગે છે?’ તેથી પૂનમની રાત્રે ઘણા ભક્તો જાગરણ કરે છે, ભજન-કીર્તન કરે છે, દીવા પ્રગટાવે છે અને માતાજીની આરાધના કરે છે. આ પરંપરામાં માત્ર આંખોથી જાગવાનું નહીં, પણ ભક્તિ, શ્રદ્ધા અને સારા વિચારો સાથે અંતરને પણ જાગ્રત રાખવાનું કહેવાય છે. અંબાજીમાં ભાદરવી પૂનમની રાત્રિનો વિશેષ મહિમા છે. આ રાત માત્ર પૂર્ણ ચંદ્રની રાત્રિ નથી, પણ ભક્તો માટે માતા પ્રત્યેની શ્રદ્ધા, જાગરણ અને આશીર્વાદની ભાવનાથી ભરેલી પવિત્ર રાત્રિ માનવામાં આવે છે.
એક માન્યતા પ્રમાણે માતા સતીનું હૃદય અરવલ્લીની પર્વતમાળાઓ વચ્ચે આવેલા આસાસુર નામના પર્વત પર પડ્યું. હૃદય માટે ‘જી’ શબ્દ પણ વપરાય છે. પાર્વતી માતા અંબા સ્વરૂપ હતા, એટલે મા અંબાનું હૃદય એટલે ‘જી’ અને જ્યાં પડ્યું તે સ્થાન ‘અંબાજી’ કહેવાયું. તંત્ર ચૂડામણીમાં ૫૧ શક્તિપીઠોના ઉલ્લેખ સાથે અંબાજીનો ઉલ્લેખ કરાયો હોવાનું મૂળ સ્ત્રોતમાં જણાવાયું છે. અંબાજીમાં દેવી સતીના હૃદયનો અને અર્બુદા ચલ (માઉન્ટ આબુ) પર અધર (હોઠ)નો ભાગ પડ્યો હોવાનું પણ કહેવાય છે. અંબાજી માત્ર શક્તિપીઠ તરીકે જ નહીં, પણ મા અંબાના શક્તિ સ્વરૂપોની કથા સાથે પણ જોડાયેલું છે. એવું કહેવાય છે કે માતાજી અહીં હજાર હાથ સાથે પ્રગટ થયા હતા અને મહિષાસુર રાક્ષસનો વધ કર્યો હતો. તેથી જ તેમને મહિષાસુર મર્દિની કહેવામાં આવે છે.