વિશ્વની સૌથી મોટી ચિપ ઉત્પાદક કંપની એનવિડિયાના સીઈઓ જેન્સન હુઆંગ અને તેમની પત્ની લોરી વચ્ચે છૂટાછેડાની અટકળોએ ચર્ચા જગાવી છે. જો આ છૂટાછેડા થાય તો લોરીને અંદાજે 80 બિલિયન ડોલર (લગભગ 7.20 લાખ કરોડ રૂપિયા) મળી શકે છે. આ રકમ ઇતિહાસના સૌથી મોંઘા છૂટાછેડાના સમાધાન તરીકે જોવાઈ રહી છે.
આટલી મોટી રકમની ચર્ચા વચ્ચે એક સવાલ ઊભો થાય છે: છૂટાછેડા બાદ મળતા ભરણપોષણના પૈસા પર ટેક્સ ચૂકવવો પડે છે? ભારતીય આવકવેરા કાયદા હેઠળ આ અંગે કેટલાક સ્પષ્ટ નિયમો છે.
આવકવેરા અધિનિયમ, 1961માં એલિમની પર ટેક્સ વસૂલવા માટે અલગથી કોઈ સીધી જોગવાઈ નથી. તેમ છતાં આવકવેરા વિભાગ એલિમનીની રકમ કઈ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે તેના આધારે તેના પર ટેક્સ લાગુ કરી શકે છે.
કરવેરાના નિયમો અનુસાર, વ્યક્તિને મળતા નાણાકીય લાભને મુખ્યત્વે બે શ્રેણીમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- કેપિટલ રિસીપ્ટ (મૂડીગત પ્રાપ્તિ): એકસાથે મળતી રકમ.
- રેવન્યુ રિસીપ્ટ (આવકગત પ્રાપ્તિ): નિયમિત આવકના સ્વરૂપમાં મળતી રકમ.
આ જ વર્ગીકરણના આધારે નક્કી થાય છે કે મળેલી રકમ પર સરકારને ટેક્સ ચૂકવવો પડશે કે પછી તે કરમુક્ત રહેશે.
જો છૂટાછેડાના સમાધાન હેઠળ ભરણપોષણની રકમ એકસાથે ચૂકવવામાં આવે છે, તો તેને કાયદાકીય રીતે કેપિટલ રિસીપ્ટ એટલે કે મૂડીગત પ્રાપ્તિ માનવામાં આવે છે. મૂડીગત પ્રાપ્તિ હોવાના કારણે તેના પર આવકવેરા અધિનિયમ, 1961ની સામાન્ય આવકવેરાની જોગવાઈઓ લાગુ પડતી નથી. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે એકસાથે મળતી એલિમનીની રકમ કરમુક્ત હોઈ શકે છે અને તેના પર ટેક્સ ચૂકવવો પડતો નથી. જોકે, આ કરમુક્તિનો લાભ કઈ પરિસ્થિતિમાં અને કયા સ્વરૂપે ચુકવણી કરવામાં આવી છે તેના પર આધારિત છે.
જો છૂટાછેડાના સમાધાનમાં નક્કી કરવામાં આવે કે ભરણપોષણની રકમ દર મહિને હપ્તાના સ્વરૂપમાં ચૂકવવામાં આવશે, તો આવકવેરા વિભાગ તેને રેવન્યુ રિસીપ્ટ એટલે કે નિયમિત આવક તરીકે ગણી શકે છે. નિયમિત આવકની શ્રેણીમાં આવતાં જ આ રકમ ટેક્સના દાયરામાં સામેલ થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં એલિમની મેળવનાર વ્યક્તિએ આ રકમ પોતાની કુલ આવકમાં ઉમેરવી પડે છે અને લાગુ પડતા ટેક્સ સ્લેબ પ્રમાણે કર ચૂકવવો પડી શકે છે. બીજી તરફ, જે વ્યક્તિ એલિમનીની રકમ ચૂકવે છે તેને આ ચુકવણી બદલ પોતાની આવકવેરાની જવાબદારીમાં કોઈ ખાસ ટેક્સ કપાતનો લાભ મળતો નથી.
રોકડ રકમ ઉપરાંત જો છૂટાછેડા સમયે સ્થાવર મિલકત, મકાન, સોના-ચાંદીના ઘરેણાં અથવા શેર અને સિક્યોરિટીઝ એલિમની તરીકે આપવામાં આવે છે, તો તેના પર આવકવેરા અધિનિયમની કલમ 56(2) લાગુ પડી શકે છે. લગ્નજીવન ચાલુ હોય ત્યારે પતિ-પત્ની એકબીજાને આપેલી ભેટ સામાન્ય રીતે કરમુક્ત હોય છે. પરંતુ છૂટાછેડા બાદ મળતી મિલકત અને સંપત્તિ પર ટેક્સના નિયમો લાગુ પડી શકે છે. જો આપવામાં આવેલી સંપત્તિની કુલ બજારકિંમત 50,000 રૂપિયા સુધી હોય, તો તેના પર ટેક્સ લાગતો નથી. જોકે, સંપત્તિની કુલ કિંમત 50,000 રૂપિયાથી વધી જાય તો નિયમો અનુસાર સંપૂર્ણ રકમ કરપાત્ર બની શકે છે.