આધાર સાથે જોડાયેલી ઓનલાઇન સેવાઓમાં ઘણીવાર મોબાઇલ પર આવતા OTP દ્વારા ઓળખ ચકાસવી પડે છે. પણ નબળા નેટવર્ક, SMS માં વિલંબ કે ટેકનિકલ ખામીના કારણે OTP સમયસર મળતો નથી અને કામ અટકી જાય છે. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને UIDAI એ આધાર એપમાં TOTP (Time-based One-Time Password) નો વિકલ્પ આપ્યો છે. આ ફીચરથી યુઝર SMS ની રાહ જોયા વગર કોડ મેળવી શકે છે.
TOTP એટલે શું? TOTP એટલે Time-based One-Time Password. આધાર એપમાં આ 8 અંકનો કોડ હોય છે, જે દર 30 સેકન્ડે આપમેળે બદલાઈ જાય છે. સામાન્ય SMS OTP થી વિપરીત, આમાં કોડ મેળવવા માટે મેસેજ આવવાની રાહ જોવી પડતી નથી. આ સિસ્ટમ ફોનના સમયના આધારે કોડ જનરેટ કરે છે. તેથી મોબાઇલની તારીખ અને સમય સાચો હોવો જરૂરી છે. જો ફોનનો સમય ખોટો હશે, તો કોડ ચકાસવામાં તકલીફ પડી શકે છે.
જ્યારે આધાર સાથે જોડાયેલી કોઈ સેવા માટે SMS OTP ન મળી રહ્યો હોય ત્યારે આ ફીચર ખૂબ ઉપયોગી છે. યુઝર આધાર એપ ખોલીને નવો કોડ મેળવી શકે છે અને નિર્ધારિત સમયમાં તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
SMS OTP ની સરખામણીએ ફાયદા: SMS OTP ઘણીવાર નેટવર્કની સમસ્યા કે મેસેજ ડિલિવરીમાં વિલંબને કારણે સમયસર પહોંચતો નથી. સિમ સ્વેપ જેવા સાયબર ફ્રોડમાં ગુનેગારો યુઝરના નંબર પર આવતા SMS મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. TOTP સીધો આધાર એપમાં જ જનરેટ થાય છે, તેથી મેસેજની રાહ જોવાની રહેતી નથી અને વેરિફિકેશન ઝડપી બને છે. જોકે, ફોન અને આધાર એપની ડિજિટલ સુરક્ષા જાળવવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
આધાર એપમાં TOTP કેવી રીતે જનરેટ કરવો? સૌથી પહેલાં સ્માર્ટફોનમાં સત્તાવાર આધાર એપ ઇન્સ્ટોલ કરી લોગ-ઇન કરો. પછી:
- આધાર એપ ખોલીને ડેશબોર્ડ પર જાઓ.
- નીચે આપેલા Security સેક્શન પર ટેપ કરો.
- ત્યાં Generate TOTP નો વિકલ્પ પસંદ કરો.
- સ્ક્રીન પર 8 અંકનો કોડ દેખાશે. સાથે ચાલતા 30 સેકન્ડના ટાઈમર પર ધ્યાન આપો.
- કોડ કોપી કરીને સંબંધિત વેરિફિકેશન પેજ પર દાખલ કરો.
ધ્યાન રાખો કે જે વેબસાઇટ કે સેવા પર વેરિફિકેશન કરી રહ્યા છો ત્યાં TOTP સ્વીકારવાનો વિકલ્પ હોવો જરૂરી છે. જો ત્યાં માત્ર SMS OTP નો જ વિકલ્પ હશે, તો TOTP કામ કરશે નહીં.
TOTP વાપરતી વખતે ધ્યાન રાખવાની બાબતો: ફોનનો સમય હંમેશાં Automatic Date and Time પર સેટ રાખો, જેથી કોડ યોગ્ય રીતે જનરેટ થાય. સ્ક્રીન પર દેખાતો કોડ 30 સેકન્ડની અંદર જ વાપરી લેવો જરૂરી છે, કારણ કે ટાઈમર પૂરું થતાં જ નવો કોડ આવી જશે અને જૂનો કોડ અમાન્ય થઈ જશે. ઉપરાંત, ફોન અજાણ્યા વ્યક્તિને ન આપો અને આધાર એપનો પાસવર્ડ સુરક્ષિત રાખો. નેટવર્ક કે મેસેજની સમસ્યા સમયે TOTP શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે, પરંતુ તેનો લાભ ત્યારે જ મળશે જ્યારે સમયસર કોડ દાખલ કરશો.