કેન્દ્રીય કર્મચારીઓ અને પેન્શનરો માટે 8મા પગાર પંચની રચના થઈ ગઈ છે. જસ્ટિસ રંજના પ્રકાશ દેસાઈની અધ્યક્ષતામાં 3 નવેમ્બર 2025ના રોજ આ કમિશન બનાવવામાં આવ્યું છે. કર્મચારી સંગઠનોએ 3.833 ફિટમેન્ટ ફેક્ટરની માંગ કરી છે, જેનાથી લઘુત્તમ મૂળ પગાર ₹18,000 થી વધીને ₹69,000 થઈ શકે છે. કમિશન મે-જૂન 2027 સુધીમાં પોતાનો રિપોર્ટ સરકારને સુપરત કરશે.
નવો પગાર કેવી રીતે નક્કી થશે અને ખાતામાં ખરેખર કેટલા રૂપિયા આવશે, તે સમજવા માટે પગાર માળખાની કેટલીક ટેક્નિકલ બાબતો જાણવી જરૂરી છે. બેઝિક પે, ગ્રેડ પે, પે લેવલ અને ફિટમેન્ટ ફેક્ટર જેવા શબ્દો ઘણીવાર ગૂંચવણ ઊભી કરે છે. ચાલો આ દરેક બાબત સરળ રીતે સમજીએ.
ફિટમેન્ટ ફેક્ટર: નવા પગારની ચાવી
ફિટમેન્ટ ફેક્ટર એક ગુણક છે, જેનો ઉપયોગ વર્તમાન પગારને નવા પગાર પંચ મુજબ સુધારવા માટે થાય છે. 6ઠ્ઠા પગાર પંચમાં સરકારે 1.86નો ફિટમેન્ટ ફેક્ટર લાગુ કર્યો હતો, જ્યારે 7મા પગાર પંચમાં તેને વધારીને 2.57 કરવામાં આવ્યો હતો. આ વખતે નેશનલ કાઉન્સિલ-જોઇન્ટ કન્સલ્ટેટિવ મશીનરી (NC-JCM)ના કર્મચારી પક્ષે વધતી મોંઘવારીને ધ્યાનમાં રાખીને 3.833ના ફિટમેન્ટ ફેક્ટરની માંગ કરી છે. જો સરકાર આ ગુણક સ્વીકારે, તો હાલનો લઘુત્તમ મૂળ પગાર ₹18,000 થી વધીને ₹69,000 થઈ જશે. જોકે આ હાલમાં માત્ર પ્રસ્તાવ છે. અંતિમ નિર્ણય કમિશનની ભલામણો અને નાણા મંત્રાલયની મંજૂરી બાદ જ લેવાશે. સુધારેલા પગારની ચોક્કસ ગણતરી માત્ર ફિટમેન્ટ ફેક્ટરથી નહીં, પણ નવા ભથ્થાં અને નિયમોથી પણ નક્કી થશે.
બેઝિક પે: પગારનો પાયો
બેઝિક પગાર કોઈપણ સરકારી કર્મચારીના કુલ પગારનો મુખ્ય આધાર છે. આ રકમમાં મોંઘવારી ભથ્થું (DA), ઘર ભાડું ભથ્થું (HRA), ટ્રાવેલ એલાઉન્સ (TA) કે અન્ય ભથ્થાં સામેલ હોતાં નથી. આ તમામ ભથ્થાંની ગણતરી માત્ર બેઝિક પગારના આધારે જ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો બેઝિક પગાર વધે છે, તો ટકાવારીના આધારે ગણાતું DA અને HRA પણ આપોઆપ વધી જાય છે. આમ, બેઝિક પગારમાં થતો નાનો વધારો પણ કુલ પગારમાં મોટો ઉછાળો લાવી શકે છે. કર્મચારીના અનુભવ, પ્રમોશન અને પગાર સ્તર મુજબ બેઝિક પગારમાં દર વર્ષે ઇન્ક્રીમેન્ટ ઉમેરાતું જાય છે.
ગ્રેડ પે અને પે લેવલ
સરકારી નોકરીમાં કર્મચારીનો હોદ્દો અને વરિષ્ઠતા નક્કી કરવા માટે 6ઠ્ઠા પગાર પંચમાં ગ્રેડ પે સિસ્ટમ શરૂ કરવામાં આવી હતી. દાખલા તરીકે, ₹1,800, ₹2,400 કે ₹4,600નો ગ્રેડ પે કર્મચારીનું સ્તર નક્કી કરતો હતો. પરંતુ આ સિસ્ટમમાં ઘણી વિસંગતતાઓ હોવાથી 7મા પગાર પંચે ગ્રેડ પે સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધી. તેના સ્થાને 18 સ્તરનું પે મેટ્રિક્સ રજૂ કરવામાં આવ્યું.
હવે પે લેવલ દર્શાવે છે કે પે મેટ્રિક્સમાં કર્મચારીનું સ્થાન ક્યાં છે. 7મા પગાર પંચના મેટ્રિક્સ મુજબ, લેવલ 1 પર રહેલા કર્મચારીનો પ્રારંભિક બેઝિક પગાર ₹18,000થી શરૂ થાય છે. તેવી જ રીતે, લેવલ 7ના કર્મચારીનો પ્રારંભિક મૂળ પગાર ₹44,900 હોય છે. 8મું પગાર પંચ આ જ પે મેટ્રિક્સમાં નવા સુધારા કરીને દરેક સ્તર માટે નવો પ્રારંભિક પગાર નક્કી કરશે. તેથી વર્તમાન પગાર પ્રણાલી સમજવા માટે ગ્રેડ પે ભૂલીને સીધું પે મેટ્રિક્સ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.
8મા પગાર પંચની સ્થિતિ
કેન્દ્ર સરકારે 3 નવેમ્બર 2025ના રોજ જસ્ટિસ રંજના પ્રકાશ દેસાઈની અધ્યક્ષતામાં ત્રણ સભ્યોના 8મા પગાર પંચની સત્તાવાર રચના કરી છે. આ કમિશન પોતાનો રિપોર્ટ મે-જૂન 2027 સુધીમાં સરકારને સુપરત કરશે.