હિન્દુ ધર્મમાં 33 કરોડ દેવી-દેવતા હોવાની માન્યતા આપણે બાળપણથી સાંભળતા આવ્યા છીએ. પરંતુ શું આ સાચું છે? વેદો અને ઉપનિષદોમાં આ અંગે શું કહેવામાં આવ્યું છે? ચાલો સમજીએ.
આ માન્યતાનું મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ 'કોટિ'ના ખોટા અર્થઘટનમાં છે. આજે આપણે 'કોટિ'નો અર્થ 'કરોડ' કરીએ છીએ, પણ પ્રાચીન સંસ્કૃતમાં 'કોટિ'નો અર્થ 'પ્રકાર', 'શ્રેણી' કે 'વર્ગ' થાય છે. તેથી '33 કોટિ'નો સાચો અર્થ '33 કરોડ' નહીં, પણ '33 પ્રકારના' દેવતા થાય છે.
બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્યને દેવતાઓની સંખ્યા પૂછવામાં આવી. તેમણે પહેલા 33 કહ્યું, પછી 6, 3, 2, 1.5 અને અંતે 1 કહ્યું. આ દર્શાવે છે કે મૂળ દેવતા 33 છે, જે વિવિધ પ્રકૃતિની શક્તિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
આ 33 દેવતાઓને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે: 8 વસુ, 11 રુદ્ર અને 12 આદિત્ય.
8 વસુ: ઉપનિષદ અનુસાર વસુ એટલે એવી શક્તિઓ જેના પર આખું વિશ્વ ટકેલું છે. આ 8 વસુઓમાં અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, અવકાશ, સૂર્ય, આકાશ, ચંદ્ર અને તારાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકૃતિના મૂળભૂત તત્વો છે જે જીવનને શક્ય બનાવે છે.
11 રુદ્ર: વૈદિક પરંપરામાં રુદ્રનો અર્થ વિશાળ છે. આપણા શરીરમાં રહેલી 10 મહત્ત્વની શક્તિઓ (પ્રાણ) અને 1 આત્મા મળીને 11 રુદ્ર બને છે. મૃત્યુ સમયે પ્રાણ શરીર છોડી જાય છે ત્યારે સ્વજનો રડે છે, તેથી તેમને 'રુદ્ર' કહેવાયા. પાછળથી આ વૈદિક રુદ્રનો ખ્યાલ ભગવાન શિવ સાથે જોડાઈ ગયો.
12 આદિત્ય: વૈદિક સાહિત્યમાં 12 આદિત્ય એટલે વર્ષના 12 મહિના. આ મહિનાઓ સૂર્યની ગતિ અને સમય સાથે જોડાયેલા છે, જે આખા વિશ્વને અને આયુષ્યને આગળ લઈ જાય છે. જુદા-જુદા ગ્રંથોમાં તેમનાં નામ જુદાં હોઈ શકે.
આમ, 8 વસુ + 11 રુદ્ર + 12 આદિત્ય = 31. બાકીના 2 દેવતાઓ વિશે ગ્રંથોમાં થોડો તફાવત છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં 'ઇન્દ્ર' અને 'પ્રજાપતિ'નો ઉલ્લેખ છે, જેથી કુલ 33 થાય છે.
આ દેવતાઓ પ્રકૃતિની શક્તિઓના પ્રતીક છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ ત્રિમૂર્તિ પરમ તત્વનું ઉચ્ચ સ્વરૂપ છે. આમ, '33 કોટિ'નો અર્થ 33 કરોડ નહીં, પણ 33 પ્રકારના દેવતા થાય છે.